TOPRAK OLUŞUMU VE ÇEŞİTLERİ

MEHMET BEKİL,BAŞDERE KASABASI-ÜRGÜP DOĞUMLUYUM. BALIKESİR NECATİBEY EĞİTİM FAKÜLTESİ 1986 MEZUNUYUM. HALEN KAYSERİ KOCASİNAN ATATÜRK LİSESİNDE ÇALIŞMAKTAYIM. COĞRAFYAYI ÇOK SEVİYORUM, COĞRAFYA VE ÇEVRE DOSTLARINA YARDIMCI OLMAK ÜZERE ÇALIŞMALAR YAPMAKTAYIM. UMARIM KÜÇÜK DE OLSA BİR KATKIMIZ OLUR... e-mail: mehbek63@mynet.com

TOPRAĞIN HİKÂYESİ

TOPRAKLARIN OLUŞUMU, KATMANLARI VE ÇEŞİTLERİ

TOPRAK:

Toprak taşların parçalanması ve ayrışmasıyla meydana gelen, içerisinde çeşitli canlı kalıntıları, hava ve su bulunan, içerdiği organik madde ve minerallerle bitkilere besin kaynağı olan gevşek yer örtüsüdür. Toprağı oluşturan başlıca unsurlar, kum, kil, kalker, organik maddeler, su ve havadır.

KIRMIZI TOPRAK

resim kaynak: http://w3.balikesir.edu.tr/

HUMUS:

Organik kalıntılar ve özellikle bunları çürümesiyle meydana gelen, mikroorganizmalar açısından zengin olan, organik maddedir.

HUMUS

foto kaynak: http://www.yavuzoglultd.com/dosyalar/solucanhumus_dosyalar/image001.jpg
HORİZON:

Toprağı meydana getiren katmanlara horizon adı verilir.

TAŞLARIN PARÇALANMASI

Bir veya birden fazla mineralin birleşmesiyle oluşan maddelere kayaç (kaya, taş) adı verilir. Yerkürenin temel malzemesini taşlar meydana getirir.

1.Kimyasal Çözülme:

Özellikle sıcak ve nemli iklim bölgelerinde meydana gelir. Genel olarak taşların su tarafından eritilmesidir. Bunun sonucunda taşların kimyasal bileşimlerinde değişme meydana gelir. Kimyasal çözülmede temel etkenler, nem miktarı ve sıcaklıktır. Yağış miktarı ve sıcaklığın artması kimyasal çözülmeyi arttırır. Bu nedenlerle en fazla ekvatoral, muson ve okyanusal iklim alanlarında meydana gelir. Kolay çözünen kalker, jips, dolomit ve kaya tuzu gibi karstik taşların fazla olduğu alanlarda kimyasal çözünme daha fazla ve hızlı gerçekleşir.

2.Fiziksel (Mekanik ) Çözülme:

Taşların kimyasal yapılarında herhangi bir değişme meydana gelmeden, bağlarının zayıflaması parçalara ayrılarak ufalanmasıdır. En önemli etken, sıcaklık farklarıdır. Sıcaklık farkının artması mekanik çözülmeyi arttırır. Özellikle, çöl ikliminin egemen olduğu alanlarda ve sıcaklık farkının fazla olduğu karasal iklim bölgelerinde etkili olmaktadır. Donma ve çözülme, buz, tuz ve kök çatlaması, ısınma ve kuruma, taşların büzüşüp genleşmesi mekanik çözülmeyi oluşturan başlıca faktörlerdir.

3.Biyolojik Çözülme:

Canlı organizmaların salgıladıkları salgılar, organik asitler ve bitki köklerinin taş aralarındaki çatlaklara girerek büyümeleri ve sonuçta taşı parçalamaları ile meydana gelir. Özellikle bitki örtüsünün, ormanların zengin olduğu sıcak ve nemli sahalarda etkili olur.

TOPRAK OLUŞUMUNU ETKİLEYEN FAKTÖRLER

1.İklim: Sıcaklık ve yağış toprak oluşumunu etkiler. Sıcaklık taşların ufalanma ve humus oluşum sürecini belirler. Nem, toprak yıkanmasını ve kimyasal çözülme sürecini etkiler. Topraktaki tuz ve kireç miktarını etkiler.

2.Bitki örtüsü: Kökleri ve organik asitler sayesinde ayrışma sürecini hızlandırır, toprakta organik madde oluşumunu sağlar, humus bakımından zenginleşme imkânı verir, toprakların zemine tutunmasını sağlayarak erozyona uğramasını engeller.

3.Yer şekilleri: Eğim, yükselti ve bakı toprak oluşumunu etkiler. Eğimli arazilerde toprak oluşumu daha yavaştır. Yamaçlarda topraklar erozyon gibi sebeplerden dolayı daha incedir. Yükselti iklim elemanlarının özelliklerini belirleyerek toprak oluşumunda etkili olur. Bakı, güneşlenme süresini ve sıcaklığı etkileyerek toprağın nemliliğini ve dolayısıyla oluşumunu etkiler.

4.Taşların özelliği(Ana kaya): Toprağı meydana getiren ana kaya, parçalanma sürecini, toprağın rengini, organik bakımdan zenginliğini ve su geçirimlilik oranını etkiler.Başkalaşım taşlardan oluşan topraklar daha su geçirimliliği fazla olan kumlu toprakları oluşturur. Kil ve kireç oranı yüksek olan ana kayalar, koyu renkli geçirimli toprakları meydana getirir.

5.Zaman: Toprak çok uzun sürelerde oluşumunu tamamlamaktadır. Tam bir toprak oluşumu binlerce yılda gerçekleşmektedir. Oluşum süresi kalınlığı etkiler.

TOPRAĞI OLUŞTURAN KATMANLAR (HORİZON)

Toprak kesitinde A, B, C ve D olmak üzere dört katman (horizon)bulunur.

TOPRAK KATMANLARI

şekil kaynak: http://www.oni.escuelas.edu.ar/

A Horizonu: En üstte yer alır. Organik maddeler bakımından zengin ve genellikle koyu renklidir. Su ve besin maddelerinin en fazla bulunduğu, bitkilerin yetiştiği ve köklerinin en fazla yayıldığı katmandır.

B Horizonu: A katı ile birlikte asıl toprak katını meydana getirir. Üstte yıkanan tuz ve kil gibi maddelerin biriktiği kattır. Bu nedenle bu katmana birikim katmanı adı da verilir

C Horizonu: Ayrışmanın tam olara gerçekleşmediği, ana kayanın özelliklerini taşıyan büyük parçalardan meydana gelir.

D Horizonu:Ana kayanın yer aldığı bölümdür.

TOPRAK ÇEŞİTLERİ

ZONAL (YERLİ TOPRAKLARI)

Eğimin az olduğu, düz alanlarda, oluştuğu yerde bulunan topraklardır. Oluştuğu alana ait tüm özellikleri taşırlar. İklim, bitki örtüsü, organizmalar, ana kayanın yapısı ve yer şekillerine bağlı olarak oluşurlar. Bu toprakların oluşabilmesi için yer şekillerinin sade veya hafif engebeli olması iyi bir drenaj sisteminin olması gerekir. Bunlara Klimatik topraklar adı da verilir.

Laterit Topraklar:

Ekvator ve dönenceler arasındaki sıcak ve nemli iklim bölgelerinde oluşurlar. Fazla yıkanma nedeniyle humus miktarı az verim düşüktür.

Tundra Toprağı:

Kutup altı bölgelerinde görülür. Büyük oranda donmuş haldedir. Yaz mevsiminde erimelere bağlı olarak bataklık halini alır, tarıma elverişli topraklar değildirler.

Podzol Toprağı:

Tundra kuşağının güneyinde, soğuk ve nemli bölgelerde iğne yapraklı ormanların yaygın olduğu alanlarda oluşmuşlardır. Aşırı yıkanmaya bağlı olarak besin bakımından fakir, verim değeri düşük olan topraklardır.

Kahverengi Orman Toprağı:

Orta kuşağın nemli, ılıman ve geniş yapraklı ormanlarla kaplı sahalarında oluşmuş topraklardır. Humusça zengin, verimli topraklardır.

Terra-Rossa Toprakları:

Akdeniz ikliminin etkili olduğu bölgelerde, kalkerli araziler üzerinde oluşan topraklardır. Kalkerin içerdiği demir oksit nedeniyle kırmızı renklidirler.

Çernozyomlar (Kara Topraklar):

Orta kuşakta, yarı nemli step sahalarında görülür. Esmer renkli, humus bakımından zengin çok verimli topraklardır.

Kestane ve Kahve Renkli Step Toprakları:

Orta kuşakta karaların iç kesimlerinde, az yağış alan step sahalarında oluşur. Humus birikimi az, verimi düşüktür. Özellikle tahıl tarımı için uygundur.

Çöl Toprakları:

Humus bakımından fakir topraklardır. Kuraklık ve buharlaşma nedeniyle tuz ve kireç toprak yüzeyini kaplamıştır. Verimsiz topraklardır.

İNTRAZONAL (ANA KAYANIN ETKİLİ OLDUĞU TOPRAKLAR)

Bu toprakların oluşumunda özellikle yer şekilleri ve ana materyal etkili olmaktadır. Bu topraklarda çoğunlukla sadece A ve C horizonları bulunmaktadır.

Halomorfik Topraklar:

Kurak ve yarı kurak bölgelerde yeraltı sularında eriyik halde gelen tuz ve karbonatların, suyun buharlaşması sonucunda birikmesiyle oluşan toraklardır. Yüzeylerinde tuzun meydana getirdiği beyaz bir kabuk bulunur.

Hidromorfik Topraklar:

Su akışının olmadığı bataklık ve sazlık alanlarında toprak sürekli olarak su altında kalır. Su altında hidrojen ve iyon yoğunluğu arttığından topraklarda asitleşme meydana gelir.

Kalsimorfik topraklar:

Kireçtaşı marn gibi kireçli ana kayanın etkisine bağlı olarak

oluşmuş olan topraklardır.

—Vertisoller: Killi ve kireçli, işlenmesi zor ve su tutma kapasitesi yüksek olan topraklardır.

—Rendzina: Kireç bakımından zengin, koyu renkli ve işlenmesi kolay olan topraklardır.

AZONAL (TAŞINMIŞ TOPRAKLAR)

Toprakların, eğimli sahalarda, oluştuğu ana kaya üzerinden, akarsu, rüzgâr, buzullar ve diğer dış kuvvetlerin etkisiyle taşınarak, eğimin azaldığı yerlerde birikmesiyle oluşur. Alüvyon, lös, moren, kolüvyal, litosoller ve regoseller taşınmış topraklardır. Taşınmış topraklar, organik ve mineraller bakımından zengin topraklardır.

Alüvyon:

Eğimli sahalardan akarsu ve sel sularının aşındırarak taşıdığı ince malzemelerin akarsuların eğiminin ve taşıma gücünün azaldığı alanlarda birikmesiyle meydana gelirler. Mineral bakımından zengin topraklardır. Geniş tabanlı vadilerde, deltalarda ve ova tabanlarında yaygın olarak bulunurlar. Tarımsal değeri büyüktür. Yurdumuzun en verimli tarım alanları alüvyonların bulunduğu alanlardır.

Devamlı olarak taşkın ve millenmeye uğrayan delta sahlarında ve taşkın ovarlarımızda bu topraklara sıkça rastlanır. Buralar Çukurova, Asi, Göksu, Köyceğiz, Büyük ve Küçük Menderes, Gediz, Bakırçay, Sakarya, Bafra, Çarşamba, delta ovaları ile Konya ovasının kenarları Muş, Erzurum, Erba ve Niksar ovalarının merkezi kesimlerinde. Alüvyal topraklar akarsular tarafından taşındıkları için ince ve mil boyutundadır. Bu topraklar dikey yönde çok fazla değişiklik gösterirken yatay yönde pek değişiklik göstermezler.

Lös:

Rüzgârların taşıdıkları kurak ve yarı kurak bölgelerde bulunan topraklardır.

Moren:

Buzulların taşıdığı topraklardır. Yüksek dağlık alanlarda ve kutup bölgelerinde

bulunan topraklardır. En az bulunan toprak çeşididir.

Kolüvyal Topraklar:

Dağlık alanlarda ayrışan materyalin dağ eteklerinde birikmelerine bağlı olarak oluşan topraklardır.

Dağların eteklerinde ve yamaçlarında taşınan toprakların birikmesiyle oluşurlar. Bu topraklar iri taneli bir görünüme sahiptir. Bu topraklar bağ bahçe tarımına uygundur. Üzerlerinde ormanlar yetişebilir.

Litosol:

Kolüvyal alanlarda ince malzemelerin taşınmasıyla geriye kalan taşlı topraklardır.

Dağlık alanların eğimli yamaçlarında aşınmanın sürekli devam etmesi nedeniyle ana materyalin çözünmesinden oluşmuş topraklardır. Bu topraklar her dağlık alanın eğimli yamaçlarında oluşamaz ancak anakayanın kalker mermer gibi taşarlın olması gerekir. Bu topraklar tarım için elverişli değildir ve üzerlerinde bitki örtüsü yoktur. Ülkemizde bu topraklara Akdeniz bölgesinde Taşeli platosunda Boz dağlarda Bitlis dağlarında İç ve Doğu Anadolu’daki volkanik konilerde rastlanır.

Regosol:

Volkanik arazilerde kolüvyal depolar üzerinde oluşan kumlu topraklardır.

Kumlu depolar üzerinde bulunan topraklardır. Çoğunluğu kum boyutunda olan asitik karakter gösteren volkanik arazilerde oluşmuşlardır. İç ve Doğu Anadolu bölgesindeki volkanik arazilarde bu topraklara rastlanır. Bu topraklar kumlu oldukarı için bünyelerinde su barındıramazlar suyu hemen alt tabakaya geçirirler. Bu sebepten dolayı toprakta humuslaşma meydana gelemez ve bununda sonucu olarak toprak verimsizdir. Bu toprakların kumlu olması yumrulu bitkilerin yetişmesi için elverişlidir

mehmet bekil

Tarih: , 9/2/2008 Kategori: ARSiViM

Yorum yaz

coğrafya..

çok çok çokk saoLun süpersiniiz iyki koymuşunuz bunu yaaa vala..
Yazan: x.x.x :( Tarih: , 30/12/2008	Bağlantı

coqrafyha

süper olmuş.artık hep burdan çalışıyorum.ellerinize saqlık...
Yazan: isimsiz Tarih: , 22/12/2008	Bağlantı

teşekür

teşekürler
Yazan: mr.secret Tarih: , 26/11/2008	Bağlantı

YORUM

keşke etkinliklrde olsaydı
Yazan: isimsiz Tarih: , 25/11/2008	Bağlantı

cografya

cok guzel tskler
Yazan: gamze Tarih: , 24/11/2008	Bağlantı

tesekkürler

hacam ellerinize saglık harika olmus allah rası olsun:D
Yazan: mustafa Tarih: , 11/11/2008	Bağlantı

toprak olusumu

tebrıkler super olmus:D:D:D:D:D:d
Yazan: isimsiz Tarih: , 11/11/2008	Bağlantı

Yazılı

Bende arkadaşlarla aynı görüşteyim güzel olmuşş fakat yazılıya hazırlık için çalışma soruları konulsa bence daha güzel olur
Yazan: isimsiz Tarih: , 10/11/2008	Bağlantı

GÜZEL

TEŞEKKÜRLER KİM YAPTIYSA SÜPPERRRR:D
Yazan: isimsiz Tarih: , 5/11/2008	Bağlantı

öneri

bide harita koysaydınız süper olurdu
Yazan: ben yazdım Tarih: , 4/11/2008	Bağlantı

toprak çeşitlerii

çok teşekkür kim bulup yazdıysa bunları çok yardımcı oldu tekrar teşkkür edrimm
Yazan: isimsiz Tarih: , 22/10/2008	Bağlantı

SeLamm

eLLerinize saqLıkkk co0o0kk güzeLL oLmuşşş....
Yazan: isimsiz Tarih: , 20/10/2008	Bağlantı

coğrafya

çok teşekkürler
Yazan: gümüş Tarih: , 15/10/2008	Bağlantı

toprak çeşitleri

ya gerçekten saolun yazılılarda çok yardımcı oluyor.okul kitapları yetersiz kalıyor.wala allah razı olsun
Yazan: tooba Tarih: , 11/10/2008	Bağlantı

yok

kim yaptıysa eline sağlık süper olmuş
Yazan: isimsiz Tarih: , 5/10/2008	Bağlantı

cok guzell

gercektende bunları kım koymussa sonsuz tşklerımı ıletıourumm.. cografya urun dosyam ıcın cok guzel bır sey oldu emegı gecen herkese tşk edıourum
Yazan: faruk Tarih: , 25/5/2008	Bağlantı

yok

soyle bı ka tane yazılıda cıkacak testler olsa da burdan calıssa:D
Yazan: isimsiz Tarih: , 22/5/2008	Bağlantı

toprak

gerçekten çok teşekkür ederim ödevimdi sağolun
Yazan: cansu Tarih: , 18/5/2008	Bağlantı

toprak çeşitleri

allah razı olsun bunları koyandan yaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaa
Yazan: tutku Tarih: , 1/5/2008	Bağlantı

<- Önceki Sayfa | Sonraki Sayfa ->